Aristoteles

Nikomakhos’a Etik: Mutluluk bir anlık duygu mu?

Eser insanın iyi yaşamasını konu alır. Başlangıçta farklı faaliyetlerin farklı amaçları olduğu sorulur: bütün hayatı yönlendiren bir amaç var mıdır? Eudaimonia, yalnızca hoşnut hissetmekten daha geniştir; iyi yaşama ve iyi eyleme fikrini taşır. Bir insana erdemli demekle onun gerçekten erdemli biçimde etkin olması arasındaki fark bu yüzden önemlidir.

İlk kitap, insanın akla uygun etkinliğini ve hayatın bütününü değerlendirir; ahlâk araştırmasından matematikteki türden kesinlik beklenmemesi gerektiğini de belirtir. Sonraki kitaplarda alışkanlık, seçim, sorumluluk, adalet, düşünce erdemleri, kendine hâkim olamama, dostluk ve haz tartışılır. Bu sıra, iyi hayatı tek bir davranış kuralına indirgemez.

Erdemli yaşama anlatısının yanında dış koşulların etkisi de vardır. Yoksunluk, ağır felaketler ve ilişkilerin kaybı insan hayatını etkiler. Dolayısıyla eser, her zorluğun yalnızca kişinin zihnini değiştirmesiyle çözüleceği görüşünü sunmaz. Onu okurken başlıca soru, neyin güzel göründüğü değil, hangi alışkanlık ve seçimlerin bir ömür boyunca iyi yaşama imkânı verdiğidir.

Ahlâk eğitiminde alışkanlık önemlidir; fakat erdem yalnızca aynı hareketi mekanik biçimde tekrarlamak değildir. Kişinin ne yaptığını bilmesi, davranışı seçmesi ve istikrarlı bir karakterle gerçekleştirmesi de değerlendirilir. Cesaretin korkusuzlukla özdeş olmaması bunun iyi bir örneğidir: hangi tehlikeden, ne zaman ve hangi amaçla kaçınılacağı önemlidir. Okur açısından buradan çıkarılabilecek çalışma sorusu şudur: Bir eylemi iyi yapan yalnızca dışarıdan görülen sonucu mu, yoksa seçimin gerekçesi ve oluştuğu karakter de mi? Metin, bu unsurları birlikte düşünmeyi gerektirir.

Fizik: Hareket, tabiat ve açıklama

Sekiz kitaplık Fizik, çağdaş anlamıyla yalnızca kuvvet ve enerji hesabı yapan bir ders kitabı değildir. Doğal varlık, değişme, sonsuzluk, yer, zaman ve hareketin sürekliliği gibi kavramsal sorunları araştırır. İkinci kitap özellikle doğal olanla insan yapımı olanı, neden türlerini ve amaçlı açıklamayı ayırır.

Bir ağacın büyümesini anlamakla yapılmış bir masanın oluşumunu anlamak aynı açıklama değildir. Doğal varlığın değişme ilkesi kendi yapısında bulunur; masanın masalık düzeni ise yapım faaliyetine bağlıdır. Bu karşılaştırma, canlıları ve doğayı yalnızca dışarıdan itilip çekilen nesneler gibi düşünmemenin yolunu açar. Günümüz biyolojisinin yerine konmamalı, bilimsel açıklamanın tarihindeki bir model olarak incelenmelidir.

Metafizik: Varlık hakkında hangi soruları sorabiliriz?

Metafizik adı altında aktarılan kitaplar, ilk ilkeleri ve varlığı varlık olması bakımından araştırır. Dördüncü kitapta çelişmezlik ilkesi üzerinde durulur: aynı şeyin aynı bakımdan aynı anda hem öyle olup hem öyle olmamasını kabul etmek, anlamlı tartışmanın koşullarını sarsar. Bu, gündelik hayatta hiç kimsenin çelişkili davranmadığı iddiası değildir.

Metnin yöntemi çoğu zaman bir güçlüğü ortaya koymak, önceki cevapları sınamak ve kavramların farklı anlamlarını ayırmaktır. Varlık kelimesi birden çok anlamda kullanılırken bunların ilgisiz bir kelime benzerliğinden ibaret olup olmadığı sorulur. Böylece okur, varlık, nitelik, ilişki ve töz gibi kavramları gelişigüzel birbirinin yerine kullanmamaya yönelir. Kitabı yalnızca görünmeyen şeylerden söz eden bir eser gibi tanımlamak kapsamını daraltır.