Râgıb el-İsfahânî

el-Müfredât: Kur’an kelimeleri arasında dikkatli ayrımlar

el-Müfredât, kelimeleri alfabetik bir düzen içinde ele alan Kur’an sözlüğüdür. Yalnızca az rastlanan kelimeleri tek karşılıkla açıklamaz; kökler, türevler ve âyetlerdeki kullanımlar arasında bağ kurar. Aynı Türkçe kelimeyle çevrilen iki Arapça lafzın her yerde aynı anlama gelmeyebileceğini göstermesi, eserin önemli yönlerindendir.

Bir maddeyi okurken kökle kullanım bağlamını ayırmak gerekir. Bir kökün temel anlamını öğrenmek, o kökten türeyen bütün kelimeleri her âyette aynı karşılıkla çevirmeye izin vermez. Mecaz, ifade biçimi ve yakın anlamlı kelimeler arasındaki farklar da hesaba katılır. Sözlük, dikkatli okumanın aracıdır; bağlamdan bağımsız ve mekanik bir çeviri makinesi değildir.

Mîzan’ın uygulama önerisi, tek bir madde seçip verilen âyetleri yan yana okumaktır. Önce lafzın biçimini, sonra cümledeki görevini, ardından anlatılan konuyu not edelim. Türkçe karşılık değişiyorsa bunun keyfî olup olmadığını hemen söylemek yerine bağlamdaki farkı araştıralım. Böylece sözlükteki açıklamayı ezberlemekten, açıklamanın nasıl çalıştığını görmeye geçebiliriz.

ez-Zerîa ilâ mekârimi’ş-şerîa: ahlâkın yedi bölümlü düzeni

Eserin bölüm planı düşüncenin yönünü açıkça gösterir. İlk bölüm insanın durumunu, güçlerini ve ahlâkını; ikinci bölüm akıl, bilgi ve konuşmayı ele alır. Ardından arzu ve öfke güçleri ayrı bölümlerde incelenir. Beşinci bölüm adalet, zulüm, sevgi ve nefrete; altıncı bölüm meslek, kazanç, harcama, cömertlik ve cimriliğe yönelir. Son bölüm fiilleri konu edinir.

Bu sıra, ahlâkın yalnızca insanın içinden geçen duygularla sınırlı olmadığını gösterir. Konuşmak, kazanmak ve harcamak da ahlâkî hayatın içindedir. Öfke veya arzu başlığını görmek, bunların sırf yok edilmesinin istendiğini düşünmek için yeterli değildir; bölümün erdem, ölçü ve davranış ilişkisi içinde okunması gerekir. Kitabın bütününü görmeden tek başlıktan sonuç çıkarmak, ahlâk öğretisini daraltır.

Mîzan’da bu planı izleyen bir okuma defteri tutulabilir: Bir haftada kullanılan sözler, verilen tepkiler ve yapılan harcamalar üzerine ayrı sorular yazılır. Amaç tarihî bir metni bugünkü hayata zorla uyarlamak değil, metnin hangi insan faaliyetlerini ahlâkî incelemeye açtığını fark etmektir. Bu öneri bize aittir; müellifin haftalık programı olarak sunulmamaktadır.

Diğer eserleri okurken tür farkını korumak

Muhâdarâtü’l-üdebâ geniş bir edebiyat derlemesidir; şiirler ve anlatılar içerir. Tafsîlü’n-neş’eteyn ise insanın iki hayatı ve saadeti etrafında tanınan ahlâk eseridir. Bunları el-Müfredât gibi bir sözlükten beklenen yöntemle okumamak gerekir. Aynı müellif farklı türlerde farklı açıklama araçları kullanır.

Mîzan’ın tür farkına ilişkin önerisi şudur: Önce metnin ne yaptığını belirleyelim. Bir kelimeyi açıklıyor mu, bir davranışı değerlendiriyor mu, bir anlatıyı mı naklediyor? Özellikle derleme eserindeki her sözü yazarın kendi hükmü saymamak gerekir. Aktarılan ses ile aktaran kişinin değerlendirmesi ayrı ayrı aranmalıdır.