Zor Zamanlarda İnanç: Dinî Başa Çıkma Ne Zaman Destek, Ne Zaman Yük Olur?

Aynı dua, farklı yaşantılar

Zor bir dönemde bir insan dua ederken yalnız olmadığını hissedebilir. Bir diğeri dua ettiği hâlde rahatlayamadığı için kendisini suçlayabilir. Bu iki açıklayıcı örnekte dışarıdan görülen davranış benzerdir; kişinin yaşadığı anlam farklıdır. Dinî başa çıkmayı anlamak için yalnızca dua edilip edilmediğini sormak yetmez. İnsanın neyle mücadele ettiğini ve dinî dünyasının bu mücadeleye nasıl katıldığını da sormak gerekir.

Bu yazı bir ibadetin kabulünü değerlendirmiyor. Kaygı, anlam kaybı ve zorlanmayla dinî başa çıkma arasındaki araştırılabilir ilişkileri inceliyor. Ölçekte yüksek sıkıntı bildirmek bir iman derecesi değildir. Bilimsel bir ilişkiyi kişiye yönelik dinî hükme çevirmek, hem araştırmanın yetkisini aşar hem de yardıma ihtiyaç duyan kişinin yükünü artırabilir.

Baş etme biçimini ayırmak neden önemli?

Pargament, Feuille ve Burdzy’nin Brief RCOPE çalışması, dinî başa çıkmayı tek boyutlu ele almaz. Destekleyici örüntüler güven, bağlantı ve işbirliği içeren bir dinî ilişkiye; zorlayıcı örüntüler ise terk edilmişlik, cezalandırılma hissi veya dinî çevreyle gerilime işaret edebilir. Bunlar kullanılan ölçüm çerçevesinin psikolojik kategorileridir. ^[1]

Olumlu ve olumsuz kelimelerini iyi mümin ve kötü mümin anlamında okumamalıyız. Kişi aynı dönemde hem güven duyabilir hem öfkelenebilir; hem dua edebilir hem neden sorusuyla boğuşabilir. Araştırma dilindeki bir sınıflama, bütün kişiliği veya dinî hayatı etiketlemek için kurulmuş değildir. Buradaki temel kazanç, yaşantının içeriğine dikkat etmektir: İnançla ilişkinin bulunması kadar, nasıl bir ilişki olduğu da önemlidir.

Pandemi araştırmaları: 42 çalışma, 24 ülke

Cheng ve Ying’in 2023 meta-analizi, salgının ilk dalgasına ilişkin 42 çalışmayı birleştirdi. Toplam 25.438 katılımcı 24 ülkeden geliyordu. Olumsuz dinî başa çıkma ile kaygı/depresif belirti göstergeleri arasında pozitif ilişki bulundu: r yaklaşık 0,29. Genel ve olumlu dinî başa çıkmanın belirtilerle ortalama ilişkileri ise istatistiksel olarak anlamlı değildi. ^[2]

Bu, olumlu dinî başa çıkmanın hiçbir insana hiçbir koşulda yardımcı olmadığı anlamına gelmez. Fakat bu veri kümesi, böyle bir başa çıkmanın tek başına daha düşük belirti düzeyini garanti ettiğini de desteklemez. Salgının ilk dalgasındaki koşulları olağan gündelik hayata aynen taşımamak gerekir. Ayrıca r = 0,29, kişilerin yüzde 29’unun hasta olduğu veya belirtilerin yüzde 29 arttığı demek değildir; iki ölçüm arasındaki ilişkinin katsayısıdır.

Bulguyu tersinden okumak: Sıkıntı mı dinî yönelişi artırıyor?

Bir insanın zorlandığı için daha çok dua etmesi mümkündür. Böyle bir durumda sıkıntı ile dua sıklığı aynı anda yüksek bulunabilir. Buradan duanın sıkıntıyı artırdığı sonucu otomatik olarak çıkmaz. Bu mantıksal örnek, gözlemlediğimiz birlikteliğin neden yönünü açıklamayabileceğini gösterir. Bir yardım arayışının zor durumda daha sık görülmesi, yardımın zarar verdiğinin tek başına kanıtı değildir.

Aynı ihtiyat olumlu sonuçlarda da gerekir. Destekleyici başa çıkma bildirenlerin daha iyi görünmesi, farkın tamamının bu tutumdan kaynaklandığını göstermez. Güvenli ilişkiler, yaşam koşulları ve önceki ruhsal durum da incelenmelidir. Burada amaç hiçbir sonuca güvenmemek değil, hangi hüküm için hangi tasarıma ihtiyaç olduğunu ayırmaktır. Eşzamanlı anket ile ileriye dönük takip aynı soruyu aynı güçte cevaplamaz.

2024’teki takip araştırması: İlişki iki yönlü olabilir

Cowden ve arkadaşları, Kolombiyalı 2.878 üniversite öğrencisinden üç zamanda veri topladı: Ağustos/Eylül 2021, Ekim/Kasım 2021 ve Şubat 2022. Dinî/manevî zorlanmalar sonraki dönemde incelenen 18 işlevsellik göstergesinin 17’sinde düşüşle ilişkiliydi. Ters yönde, 18 göstergenin 16’sındaki daha olumsuz işlevsellik sonraki manevî zorlanma artışıyla ilişkiliydi. ^[3]

Bu sonuç, ilişkiyi yalnızca dinî çatışma sıkıntı doğurur veya yalnızca sıkıntı dinî çatışma doğurur diye anlatmanın yetersiz kalabileceğini gösterir. Bununla birlikte çalışma gözlemseldir; karşılıklı nedenselliği deneysel olarak kanıtlamaz. Üniversite öğrencileri, bütün yaş gruplarını veya bütün dinî gelenekleri temsil etmez. Verilerdeki iki yönlü örüntü, kişiyi tek bir sebebe indirmeden değerlendirmek için güçlü bir gerekçe sunar; bütün kişisel hikâyeleri açıklayan hazır bir teşhis sunmaz.

Olumsuz sonuçları konuşmak dine saldırmak mıdır?

Araştırmada dinî yaşantının zorlayıcı yanlarının görünmesi, bunları dile getirmeyi inanç düşmanlığına dönüştürmez. İnsan dinî bir çevrede küçümsenmiş, sorularını söylemekten çekinmiş veya acısını anlatırken suçlanmış olabilir. Bunlar açıklayıcı olasılıklardır; her dinî çevreye ilişkin genelleme değildir. Araştırma sorusu, böyle deneyimlerin bulunup bulunmadığı ve sonuçlarının nasıl değerlendirileceğidir.

Buna karşılık, birkaç zorlayıcı deneyimden hareketle bütün dinî hayatın psikolojik bakımdan zararlı olduğunu ilan etmek de aynı indirgemeciliğin öteki yüzüdür. Olumlu yaşantıları ciddiye alıp olumsuzları kişisel kusur saymak seçiciliktir. Olumsuzları ciddiye alıp olumlu yaşantıları baştan değersiz saymak da seçiciliktir. Eleştirel yaklaşımın ölçüsü, sonucu kimin lehine olduğuna bakarak değiştirmemektir.

Bir meta-analiz başlığı neden son söz değildir?

Pankowski ve Wytrychiewicz-Pankowska’nın 2023 tarihli derlemesinin ikinci kısmı, pandemi dönemindeki dinî başa çıkma ile olumsuz ruh sağlığı göstergelerini değerlendirdi. Yazarlar, gerçekleştirdikleri meta-analizlerin yalnızca üç-dört çalışmayı içerdiği durumlarda yorumun ihtiyatlı olması gerektiğini belirtti. Sistematik derleme başlığı taşımak, her alt sorunun çok geniş bir kanıt havuzuna dayandığını göstermez. ^[4]

Bu yüzden iki derlemenin toplam yayın sayısını yarıştırmak yerine hangi alt analize hangi çalışmaların girdiğine bakmalıyız. Aynı örneklemin farklı yayınlarda tekrar edilmesi, ölçümlerin birbirine benzememesi veya çalışmaların farklı dönemlerden gelmesi değerlendirmeyi etkileyebilir. Bunlar bu yazının yöntemsel okuma ilkeleridir; belirli bir çalışmada hepsinin sorun yarattığını iddia etmiyoruz. Kaynak gösterme kadar kaynağın neyi gerçekten desteklediğini bilmek de önemlidir.

Anlam bulmak ile acıyı hemen açıklamak aynı şey değildir

Bu verilerden hareketle yaptığımız editoryal çıkarım şudur: Zorlanan bir kişiye hemen bir anlam formülü vermek yerine, yaşadığı sorunun niteliğini anlamaya çalışmak gerekir. “Bundan güçlenerek çıkmalısın” cümlesi destek niyeti taşısa bile kişiye yeni bir başarı ödevi yükleyebilir. Acının ortasında bulunan insanın kendisini güçlü veya huzurlu hissetmediğini söyleyebilmesine alan açmak, onun dinî dünyasını küçümsemek değildir.

Anlamlandırma bazen bir açıklama bulmak, bazen değişen hayatla yeniden ilişki kurmak olarak düşünülebilir. Bu düşünceyi bir tedavi protokolü diye sunmuyoruz. Vurguladığımız, kişinin tecrübesini onun yerine tamamlamamaktır. Araştırma sonuçları da aynı ölçüyü gerektirir: Ortalama örüntüyü bilmek, karşımızdaki kişinin neden acı çektiğini dinlemeden bildiğimiz anlamına gelmez.

Manevî destek ile ruh sağlığı desteğini karşı karşıya koymamak

Dua, bir toplulukla bağ veya anlam arayışı kişi için önemli olabilir. Bunların varlığını klinik yardımın gereksiz olduğuna dair kanıt sayamayız. Tersine, psikolojik destek almak da kişinin manevî hayatının değersiz olduğu anlamına gelmez. Bu yazının ele aldığı araştırmalar, belirli bir kişiye hangi tedavinin gerektiğine karar vermek için kullanılabilecek kişisel değerlendirmeler değildir.

Destek sunarken daha ölçülü sorular sorabiliriz: Sana şu anda ne iyi geliyor? Hangi sözler yükünü artırıyor? Konuşmak istediğin soru nedir? Bunlar araştırmadan çıkarılmış bir ölçek veya terapi tekniği değil, bu yazının iletişim önerileridir. Uzun süren ve gündelik işlevleri bozan sıkıntılarda nitelikli ruh sağlığı desteği aramak, dinî bir yetersizlik diye etiketlenmemelidir.

Bizce: İnsanı yaşadığı acıyla birlikte dinlemek

Bizce dinî başa çıkmayı anlatmanın en büyük hatası, acıyı bir iman sınavının puanına çevirmektir. İnancın destekleyici gücünü anlatırken huzur bulamayan kişiyi dışarıda bırakamayız. Araştırmaların gösterdiği karmaşıklık, insanın daha dikkatli dinlenmesini gerektiriyor. Mîzan’da anlam arayışını hazır cevap dağıtmak olarak değil, insanın sorusunu ciddiye almak olarak ele almak istiyoruz. Teselli, soruyu susturduğu için değil; kişi o soruyla yalnız bırakılmadığı için kıymetlidir.

Kaynakça & ileri okuma

1. Pargament, K. I., Feuille, M. ve Burdzy, D. (2011). The Brief RCOPE: Current Psychometric Status of a Short Measure of Religious Coping. Religions, 2(1), 51–76.
2. Cheng, C. ve Ying, W. (2023). A meta-analytic review of the associations between dimensions of religious coping and psychological symptoms during the first wave of the COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychiatry, 14, 1097598.
3. Cowden, R. G., Pargament, K. I., Chen, Z. J. ve Bechara, A. O. (2024). Religious/spiritual struggles and whole person functioning among Colombian university students: Longitudinal evidence of mutual influence. International Journal of Psychology, 59(5), 701–716.
4. Pankowski, D. ve Wytrychiewicz-Pankowska, K. (2023). Turning to Religion During COVID-19 (Part II): A Systematic Review, Meta-analysis and Meta-regression of Studies on the Relationship between Religious Coping and Mental Health throughout COVID-19. Journal of Religion and Health, 62, 544–584.