İnancı yaşamak: William James ve dinî tecrübenin çeşitliliği

Bir doktrin kadar bir hayatı da okumak

Bir insanın neye inandığını öğrenmek için ona inanç esaslarını sorabiliriz. Fakat inancını nasıl yaşadığını öğrenmek istediğimizde başka türden bir anlatı başlar: korkuları, beklentileri, pişmanlıkları, kararları ve değişimleri. William James’in 1902’de kitaplaşan Dinî Tecrübenin Çeşitleri, büyük ölçüde bu ikinci anlatıyı dinler.

Eser, Edinburgh’da verilen Gifford konferanslarına dayanır. James dinî hayatı ele alırken önceliği kurumların tarihine veya sistematik öğretilere değil, bireylerin yaşadıklarına verir. Bu bir kapsam tercihidir. Dinin bütün boyutlarının yalnızca bireysel duygudan ibaret olduğu sonucunu kendiliğinden doğurmaz.^[1]

Nereden doğdu, neye yol açtı?

James’in ilk konferansta itiraz ettiği tutumlardan biri, bir tecrübeyi bedensel veya psikolojik bir kökene bağlayıp bu açıklamayı onun değerini düşürmek için yeterli saymaktır. Bir dinî yaşantının sinir sistemiyle ilişkili olduğunu söylemek, yaşantının anlamı hakkında tek başına nihai hüküm vermez. Çünkü insanın başka düşünceleri ve tecrübeleri de bedensel koşullardan bağımsız değildir.

Burada iki soru ayrılır: Bir tecrübe hangi şartlarda ortaya çıkmıştır? O tecrübe insanın hayatında nasıl bir karşılık bulmuştur? James’in köken ile meyve arasında yaptığı ayrım, dinî yaşantıları yalnızca ortaya çıktıkları olağan dışı koşullara bakarak küçümsememeye çağırır. Fakat bunu, her güçlü tecrübenin doğru bir inanç ürettiği iddiasına çevirmek de hatalı olur.^[1]

Tek tip bir dindar insan yok

James bazı insanların dünyadaki iyiliği ve hayatın yaşanmaya değer tarafını daha doğrudan öne çıkardığını; bazılarının ise kötülük, bölünmüşlük ve acı sorunuyla daha yoğun biçimde karşılaştığını anlatır. Eserdeki sağlıklı zihinlilik ve hasta ruh gibi ifadeler, onun tarihsel terminolojisine aittir. Bunları bugünkü klinik tanılar gibi okumamak gerekir.

Bu karşılaştırmanın düşündürücü tarafı, aynı dinî dilin her insanda aynı tecrübeye karşılık gelmemesidir. Birine kendiliğinden anlaşılır gelen güven duygusu, başka biri için uzun bir arayışın sonunda oluşabilir. James’in tiplerini insanları değişmez kutulara ayırmak için kullanırsak, kitabın görünür kıldığı çeşitliliği yeniden daraltmış oluruz.^[1]

Dönüşüm yalnızca bir anda mı olur?

Din değiştirme veya dinî dönüşüm denildiğinde çoğu zaman hayatın tek bir anda bütünüyle değiştiği çarpıcı sahneler düşünülür. James, dönüşüm anlatılarını incelerken benliğin dağınık ya da çatışmalı yaşanışının daha birleşik bir yönelişe kavuşmasıyla ilgilenir. Eserde ani değişimler kadar kademeli süreçler de yer bulur.

Gündelik hayattan kurmaca bir örnek düşünelim: Bir okur yıllardır dağınık biçimde okuduğu metinler arasında yeni bir bağ kurduğunu anlatıyor. Kararı bir akşam belirginleşmiş olabilir; ancak onu hazırlayan okuma, ilişki ve düşünmeler uzun zamana yayılmıştır. Görünür karar anıyla bütün süreci özdeşleştirmemek gerekir. Bu örnek James’in metninden alınmış bir vaka değil, ayrımı açıklamak için kurulmuştur.^[1]

Mistik tecrübenin dört işareti

James mistisizm konferanslarında dört özellik üzerinde durur: sözle tam anlatılamama, bilgi veya kavrayış taşıdığı duygusu, geçicilik ve edilginlik. Bunlar, yaşantıyı deneyimleyen kişinin anlatısındaki belirli ortaklıkları tarif etme çabasıdır. Özellikle bilgi taşıma duygusu, kişinin yaşantısını neden sıradan bir duygulanımdan farklı gördüğünü anlamaya yardımcı olur.

Buradaki ayrım önemlidir: Birinin kesin bir kavrayış yaşadığını bildirmesi ile bu kavrayışın bütün insanlar için geçerli bir delil olması aynı değildir. James de mistik yaşantının yaşayan kişi üzerindeki otoritesiyle onu yaşamayanlara yöneltilen bağlayıcılığı birbirinden ayırır. Böylece tecrübeyi ciddiye almakla her iddiasını sorgulamadan onaylamak arasında bir mesafe açılır.^[1]

Bir klasiği İslam düşüncesiyle birlikte okumak

Mîzan okuru bu metni tasavvuf, mârifet ve dönüşüm anlatılarıyla birlikte düşünmek isteyebilir. Bu karşılaştırma verimlidir; fakat kavramların aynı olduğu baştan kabul edilmemelidir. James’in mistisizm kategorisi ile belirli bir sûfînin mârifet anlayışı farklı metinlere, amaçlara ve bilgi ölçütlerine dayanabilir.

Daha dikkatli bir okuma, önce her metni kendi sorusuyla dinler. Yazar hangi deneyimi anlatıyor? Bu anlatımda bilgi, ahlâk ve topluluk nasıl yer alıyor? Benzer görünen iki kelime gerçekten aynı işi mi yapıyor? Böyle sorular karşılaştırmayı engellemez; yüzeysel benzerliğin ötesine taşır.

Bu kitap bize ne verir, ne vermez?

Dinî Tecrübenin Çeşitleri bütün toplumları temsil eden güncel bir veri seti değildir. Seçilen anlatılar ve James’in öncelikleri eserin bakış açısını belirler. Bu sınırlılığı bilerek okunduğunda kitap, başkasının yaşantısını kendi ölçümüze göre hızla değersizleştirmemek için güçlü bir düşünme imkânı sunar.

Okuma sonunda soruyu şöyle değiştirebiliriz: Bu insan neden böyle hissediyor demekle yetinmeyip, yaşadığı şeyin onun kararlarında ve ilişkilerinde nasıl bir karşılık bulduğunu anlayabiliyor muyuz? James’in açtığı kapı, dinî hayatı yalnızca cümleler olarak değil, yaşanan hayatlar olarak da görmektir.

Kaynakça & ileri okuma

1. William James, The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature (1902). I–II, IV–X ve XVI–XVII. konferanslar. Açık erişimli özgün metin.