Tevekkül ediyorsan neden hâlâ çabalıyorsun? Tedbir, sorumluluk ve Allah’a güven

1. Tohumu ekmeden mahsul beklemek

Bir çiftçi düşünelim. Tarlasını sürmüyor, tohum ekmiyor, sulama imkânını araştırmıyor. Buna rağmen hasat mevsiminde ürün bekliyor ve kendisine sorulduğunda ‘Ben Allah’a tevekkül ediyorum’ diyor. Bu anlatıda eksik olan yalnızca tarım bilgisi değildir. Tevekkül kelimesine yüklenen anlamın da açıklanması gerekir: Allah’a güvenmek, insanın yapabileceklerini yapmasını neden gereksiz kılsın?

Şimdi başka bir çiftçi düşünelim. Elinden gelen hazırlığı yapıyor; fakat yağmuru, hastalıkları, piyasa şartlarını ve gelecekteki bütün gelişmeleri yönetemiyor. Çabasının gerekli olduğunu biliyor, yine de çabasını sonucun mutlak garantisi saymıyor. Tevekkülün gündelik hayattaki meselesi, bu iki örnek arasındaki farkı anlamakla başlayabilir. Bu çiftçiler tarihî bir kıssadan alınmamıştır; konuyu açıklamak için kurulmuş örneklerdir.

Yazının temel sorusu şudur: İnsan sorumluluğunu üstlenirken sonucun tamamına hükmedemediğini nasıl kabul eder? Cevabı bir motivasyon sloganına indirgememek için önce Kur’an ve hadis metinlerine, sonra tasavvuf kaynaklarına bakacağız. Kaynakların söylediği, onlardan çıkarılan yorum ve gündelik örnekler aynı düzeyde sunulmayacaktır.

2. Tevekkül ne demektir?

Tevekkül, dinî kullanımında Allah’a güvenip dayanmayı anlatır. Kelimenin anlam alanında işi birine havale etmek ve onu güvenilir dayanak bilmek vardır. Tasavvuf literatüründe kalbin yönelişiyle ilgili bir hal ve makam olarak ele alınır; teslim ve tefviz gibi yakın kavramlarla birlikte açıklanır. Ancak bu kavramların derecelendirilmesi bütün müelliflerde aynı değildir. ^[1]

Bu tanım iki ayrı soruyu birlikte düşünmeyi gerektirir: ‘Hangi işi yapmalıyım?’ ve ‘Yaptığım işin sonucu karşısında neye dayanıyorum?’ İlki tedbir ve sorumlulukla, ikincisi güvenin yöneldiği dayanakla ilgilidir. İş başvurusu yapmakla sonucu Allah’a havale etmek bu yüzden birbirini dışlayan iki davranış olmak zorunda değildir. Başvuruyu hazırlarken de beklerken de tevekkülden söz edilebilir.

Tevekkülün Allah’a yönelişini tamamen çıkarıp onu yalnızca olumlu düşünmek veya kendine güvenmek diye açıklamak da kavramı daraltır. Mümin açısından söz konusu olan, kendi imkânlarının sınırını bilirken Allah’ın ilim, kudret ve hikmetine güvenmektir. Bunun hangi davranışlarla bağdaşacağını belirlemek için kelimenin sözlük anlamı yeterli olmaz; metinlerdeki kullanımlarına bakmak gerekir.

3. Kur’an’da istişare, karar ve tevekkül birlikte yer alır

Âl-i İmrân 3/159’da Hz. Peygamber’e insanlarla istişare etmesi, karar verdiğinde ise Allah’a tevekkül etmesi bildirilir. Ayetin anlatımında danışmak, karar almak ve Allah’a dayanmak aynı bağlamın parçalarıdır. Kur’an Yolu tefsiri de bu ilişkiyi sebeplere başvurmanın tevekkülle bağdaşması bakımından ele alır. ^[2]

Buradan çıkarılabilecek sınırlı ama önemli sonuç şudur: Tevekkül, düşünme ve istişare görevlerini iptal eden bir gerekçe olamaz. Danışmanın emredildiği bir yerde ‘Nasıl olsa Allah’a güveniyorum; bilgi toplamama gerek yok’ demek, metnin beraber andığı unsurları birbirinden koparır.

Ayetin sıralaması, insanın yalnızca çalışması bittikten sonra Allah’ı hatırlaması gerektiği anlamına gelmez. Burada vurgu, kararın uygulanması sırasında güven ve kararlılığın sürdürülmesindedir. Tevekkülü çabanın sonuna eklenen bir cümle olarak düşünmek yerine, çabanın nasıl yürütüldüğüyle ilgili bir yöneliş olarak okumak daha kapsayıcıdır. Bu son ifade, ayetin kelimesi kelimesine çevirisi değil, burada yaptığımız açıklamadır.

4. Hz. Ya‘kūb’un tedbiri: Önlem almak ve sınırını bilmek

Yûsuf 12/67’de Hz. Ya‘kūb, oğullarına şehre ayrı kapılardan girmelerini söyler. Aynı konuşmada Allah’ın hükmünü hiçbir tedbirle kesin olarak engelleyemeyeceğini belirtir ve O’na dayandığını ifade eder. Tedbirin gerekçesi hakkında tefsirlerde farklı açıklamalar bulunsa da ayette önlem alma ile Allah’a güvenme yan yana durur. ^[3]

Bu örnek iki aşırılığa karşı düşünme imkânı verir: Tedbiri bütün sonuçları zorunlu olarak üreten kusursuz bir güç saymak ve sonucu garanti etmediği için tedbiri değersiz görmek. Bir önlemin her tehlikeyi ortadan kaldırmaması, onu almakla almamak arasında hiçbir fark bulunmadığı anlamına gelmez.

Gündelik bir örnekle, yola çıkmadan aracını kontrol ettirmek yolculuğun bütün ihtimallerini yönetmek değildir. Buna rağmen kontrolün anlamı vardır. İnsan her şeyi yapamıyor diye yapabileceği şeyi de terk etmek zorunda değildir. Örneğin amacı ayette araç bakımından söz edildiğini iddia etmek değil, tedbirin sınırlı oluşuyla gerekliliğinin birlikte düşünülebileceğini göstermektir.

5. Sahih hadiste çaba ve Allah’tan yardım istemek

Müslim’in Sahîh’inde yer alan 2664 numaralı rivayet, faydalı olana gayret etmeyi ve Allah’tan yardım istemeyi birlikte öğütler. Metindeki kısa ifade şöyledir: ‘احْرِصْ عَلَى مَا يَنْفَعُكَ وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ وَلاَ تَعْجِزْ’. Anlam olarak, yararlı olanın peşinden gitmeyi, Allah’ın yardımını istemeyi ve acze teslim olmamayı bildirir. ^[4]

Hadisin devamı, başa gelen bir olay karşısında geçmişe dönük yıkıcı ‘keşke’lere saplanma meselesine geçer. Çaba çağrısının aynı rivayette bulunması önemlidir. Takdire teslimiyet, girişimde bulunmanın karşısına yerleştirilmemiştir. Önce insanın yapabileceği vurgulanmış; ardından kontrol edemediği sonuçla ilişkisi ele alınmıştır.

Buradaki anlatımı, hataları incelemeyi yasaklayan bir kural gibi kullanmamak gerekir. Bir sınavdan sonra hangi konuların eksik kaldığını araştırmakla, artık değiştirilemeyecek geçmişi tekrar tekrar mutlak bir felaket gibi zihinde yaşamak aynı şey değildir. Bu ayrım bizim pratik yorumumuzdur. Öğrenmeye yarayan değerlendirme, yeni bir adım belirler; kendini tüketen tekrar ise aynı noktaya döner.

6. Kuşlar örneği: Rızık ve hareket

Tirmizî’nin 2344 numaralı rivayetinde tevekkül, sabah aç çıkıp akşam doymuş dönen kuşlar üzerinden anlatılır. Tirmizî metnin sonunda rivayeti ‘hasen sahih’ olarak niteler; erişilen dijital kayıtta ayrıca Dârüsselâm’ın ‘hasen’ değerlendirmesi görünür. Bunlar farklı değerlendirme etiketleridir; rivayeti aktarırken hangisinin kime ait olduğunu korumak gerekir. ^[5]

Kuşların yuvadan çıktığı ayrıntısı, çalışmayla güvenin birlikte düşünülebilmesine elverişlidir. Bununla beraber hadis bir tarım, ekonomi veya zooloji açıklaması değildir. Her çalışanın aynı gelire ulaşacağını veya her teşebbüsün istenen biçimde sonuçlanacağını bildiren bir başarı formülü olarak okunamaz.

Kuş benzetmesinden bu yazıda çıkardığımız düşünce, rızkın Allah’tan olduğuna inanmanın hareketi anlamsızlaştırmadığıdır. İnsan imkânını kullanır; imkânının ve elde ettiği sonucun kendisinden bütünüyle bağımsız koşullara da bağlı olduğunu bilir. Bu yorum, hadisin kısa anlatımını bugünkü hayata bağlama denemesidir; ayrıca bir ilahî kazanç garantisi değildir.

7. Azıksız yola çıkanlar ve ‘Deveni bağla’ rivayetinin durumu

Buhârî’nin 1523 numaralı kaydında İbn Abbas, Yemen’den hacca gelen bazı kimselerin azık almadan yola çıkıp tevekkül ettiklerini söylediklerini, ardından insanlardan istediklerini aktarır. Rivayet, Bakara 2/197’deki yol azığı edinme emriyle ilişkilendirilir. Burada aktarılan, sahâbînin açıklamasıdır; tamamını Hz. Peygamber’in doğrudan sözü gibi sunmak doğru olmaz. ^[6]

Örnek, kişinin alabileceği bir önlemi terk edip bunun yükünü başkasına bırakmasının da değerlendirilmesi gerektiğini düşündürür. Gerçekten muhtaç birinin yardım istemesiyle, imkânı olduğu halde hazırlıktan kaçınması birbirine karıştırılmamalıdır. Bu iki durumu ayırmak, yardımlaşmayı küçümsemek değil, sorumluluğun kime ve hangi şartlarda ait olduğunu açıklaştırmaktır.

Meşhur ‘Bağla ve tevekkül et’ rivayeti Tirmizî 2517’dedir. Tirmizî, Enes tariki için ‘garîb’ der; aynı kayıtta Yahyâ b. Saîd’in bu tarik hakkındaki olumsuz değerlendirmesi de nakledilir. Başka bir sahâbîden benzer rivayet bulunduğu belirtilir ve dijital kayıtta Dârüsselâm’ın hasen derecelendirmesi yer alır. Dolayısıyla rivayetin sıhhati üzerinde hiçbir tartışma yokmuş gibi konuşmuyoruz. Tedbir ile tevekkülün bağdaşması sonucunu, önceki ayetler ve sahih rivayetle birlikte temellendiriyoruz. ^[7]

8. Kuşeyrî: Tevekkülün yeri kalptir

Kuşeyrî, er-Risâle’nin tevekkül bölümünde tevekkülün yerinin kalp olduğunu, dış dünyadaki hareketin kalpteki tevekkülle çelişmediğini açıklar. Bu açıklamayı, takdirin Allah’a ait olduğunun bilinmesiyle ilişkilendirir. Böylece çalışmak ile kalben hangi dayanağa güvenildiği arasında bir ayrım kurar. ^[8]

Aynı bölümde farklı sûfîlerden çok çeşitli tanımlar ve hikâyeler de aktarılır. Bir kaynakta bir sözün nakledilmiş olması, onu bütün okuyucular için bağlayıcı ve tek uygulama biçimi haline getirmez. Müellifin açıklamasını, aktardığı kişinin sözünü ve bir menkıbenin anlatım dilini ayırt ederek okumak gerekir.

Bu ayrımdan hareketle kendi hayatımıza sorabileceğimiz soru şudur: Hazırlık yaptığım için mi Allah’a güvenmiyorum, yoksa hazırlığımın bütün geleceği denetleyebileceğini düşündüğüm için mi güveni daraltıyorum? İyi hazırlanmakla hazırlığı mutlaklaştırmak arasında fark vardır. Kuşeyrî’nin kalp ve dış hareket ayrımı, bu soruyu açık tutmamıza yardım eder.

9. Gazâlî’nin tohum ve ekmek örnekleri

Gazâlî, İhyâ’daki Tevhid ve Tevekkül kitabında konuyu ilim, hal ve amel ilişkisi içinde ele alır. Zebîdî’nin İthâfü’s-sâde şerhinde aktarılan metinde, bilginin esas, davranışın ise sonuç oluşu açıklanır. Tevekkül böylece yalnızca ağızla söylenen bir cümle olarak bırakılmaz; inançla, iç yönelişle ve davranışla birlikte düşünülür. ^[9]

Aynı kitabın mütevekkillerin amellerini ele alan kısmında Gazâlî, tevekkülü bedenen kazancı ve kalben tedbiri bütünüyle bırakmak sanmayı eleştirir. Önündeki ekmeğe elini uzatmadan doymayı veya tohumu ekmeden ürün almayı bekleme örnekleri verir. İnsan hareketinin faydayı elde etme, mevcut faydayı koruma, zararı önleme ve meydana gelmiş zararı giderme gibi amaçlarını ayrı ayrı inceler. ^[10]

Burada özellikle bu açık pasajlara dayanıyoruz. Gazâlî’nin sebepler ve tedavi hakkındaki bütün derecelendirmelerini bugünkü teknik şartlarla birebir aynıymış gibi sunmuyoruz. Yine de metnin verdiği temel karşılık nettir: Her türlü fiilî girişimi terk etmek, onun tevekkül açıklamasının tamamını temsil etmez. Girişteki çiftçi örneğimiz bu tartışmayı gündelik bir sahneye taşıyordu; Gazâlî’den kelimesi kelimesine aktarılmış bir hikâye değildi.

10. Bütün sûfîler aynı şeyi mi söyledi?

Hayır. Tasavvuf tarihini tek sesli bir öğreti gibi anlatmak doğru olmaz. Örneğin Şakīk-ı Belhî’ye, kazanç arayışından uzak durmayı öne çıkaran daha katı bir tevekkül anlayışı nisbet edilir. Ali Bolat’ın ilgili maddesi hem bu nakilleri hem de bu yaklaşıma sûfî çevrelerden gelen eleştirileri kaydeder. Burada Şakīk’ın bütün tarihî kişiliği hakkında hüküm vermiyor, literatürdeki belirli bir tartışmayı işaret ediyoruz. ^[11]

Bu çeşitlilik iki kolay genellemeyi engeller: ‘Tasavvuf çalışmayı reddeder’ demek de ‘Tasavvufta sebepleri terk etmek hiç savunulmamıştır’ demek de metinleri yeterince temsil etmez. Bir kişinin kendisi için benimsediği zühd tavrı, bütün insanların aile ve toplum karşısındaki yükümlülüklerini ortadan kaldıran genel bir talimata çevrilemez.

Bu yazıda önerilen okuma yolu, sûfî sözlerini Kur’an ve hadislerle ilişkileri içinde incelemek; kişisel tecrübeyi, eğitim yöntemini ve herkese yönelik sorumluluğu ayırt etmektir. Böyle bir yöntem, geleneği savunmak uğruna farklılıkları gizlemez; farklılıkları göstermek uğruna bütün geleneği tek bir uç örneğe de indirgemez.

11. Tevekkül edince istediğim şey mutlaka olur mu?

Talâk 65/2-3’te Allah’a karşı sorumluluk, çıkış yolu, rızık ve Allah’a dayanma birlikte anılır. Ayetler boşanma hükümlerinin bulunduğu bir bağlamdadır. Bu yüzden tevekkül ifadesini, aynı bağlamdaki hak ve yükümlülüklerden kopararak okumamak gerekir. Allah’ın yeterliliği, insanın seçtiği her dünyevî sonucun istediği zamanda gerçekleşeceği şeklinde bir sözleşmeye dönüştürülemez. ^[12]

Bakara 2/155-157 ise korku, açlık ve kayıplarla sınanmaktan söz eder. Dolayısıyla iman ve güven, dünyada hiçbir zorluk yaşamamanın ölçüsü olarak sunulamaz. Bir insanın zarara uğramış olması, tek başına onun tevekkülsüz veya Allah katında değersiz olduğunu göstermez. ^[13]

Bir iş görüşmesine çok iyi hazırlanıp seçilmeyebilirsiniz. Bu durumda hazırlanmanızın bütün değeri ortadan kalkmaz. Sonuca sizin dışınızdaki tercihler, kontenjanlar ve şartlar da etki etmiş olabilir. ‘Olmadıysa yeterince inanmadın’ cümlesi, hakkında bilgi sahibi olmadığımız bir insanın iç dünyasına hükmeder. Tevekkülü başarıya endekslemek, zor durumdaki insanı teselli etmek yerine haksız bir suçlamaya dönüşebilir.

12. Üzülmek veya korkmak tevekkülü bozar mı?

Hz. Ya‘kūb’un anlatısı bu soruyu dikkatle düşünmeye çağırır. Yûsuf 12/67’de Allah’a güvendiğini bildiren peygamberin, 12/84-87’de derin üzüntüsü de anlatılır. Kederini Allah’a arz etmesi ve oğullarını arayışa göndermesi aynı anlatının içindedir. Bu metinden, Allah’a güvenen insanın hiç üzülmemesi gerektiği sonucu çıkmaz. ^[14]

Buradan bütün ruhsal yaşantılar için teşhis üretmiyoruz. Fakat birinin korkusunu, yasını veya sıkıntısını görür görmez ‘Tevekkülün yok’ demenin metne dayalı bir zorunluluk olmadığını söyleyebiliriz. Duyguların varlığı ile kişinin onlara rağmen üstlenmeye çalıştığı sorumluluk ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bir dostunun desteğini istemek, ihtiyaç duyduğunda ehil bir uzmana başvurmak veya dinlenmeye zaman ayırmak kişinin Allah’a güvenmediğini kendiliğinden kanıtlamaz. Bu yazı bir tedavi önerisi sunmuyor; mânevî kavramların, yardım arayan insanı susturmak için kullanılmaması gerektiğine dikkat çekiyor. Tevekkülü hiçbir zaman sarsılmamak şeklinde tarif etmek, insana taşınması imkânsız bir beklenti yükleyebilir.

13. Kader, ihmalin mazereti olabilir mi?

Bir işin meydana gelmiş olması ile o işteki insan davranışının doğru olması iki ayrı sorudur. ‘Bu olay gerçekleşti’ cümlesi, ‘Öyleyse yapılan her şey ahlâken uygundu’ sonucunu vermez. Tevekkül, insanın kusurlu uygulamasını inceleme ihtiyacını ortadan kaldıran bir etiket olarak kullanılmamalıdır.

Gündelik bir örnek düşünelim: Bir yönetici gerekli güvenlik kontrolünü yaptırmamış olsun. Sonradan oluşan zarar için yalnızca ‘Takdir böyleymiş’ demek, kontrolün neden yapılmadığı sorusunu cevaplamaz. Burada belirli bir olay hakkında hukukî hüküm vermiyoruz. Sebepleri araştırma ve hesap verebilme sorumluluğunun, dinî kelimeler kullanılarak atlanamayacağını gösteren bir düşünce örneği kuruyoruz.

Aynı nedenle tevekkül, başka birinin haksız davranışına razı olmayı zorunlu kılan bir öğüt gibi sunulmamalıdır. Bir sonuç üzerinde mutlak denetimimizin bulunmaması; hakkı aramak, yanlış bilgiyi düzeltmek ve zararı önlemek için hiçbir girişimde bulunmamamız gerektiğini göstermez. Güvenin davranışta hangi sonuçları doğurduğunu sorabilmek, kavramı canlı tutar.

14. Günlük hayatta üç soruluk bir muhasebe

Aşağıdaki üç soru, klasik bir sûfîye ait vird veya bağlayıcı dinî yöntem değildir; yazıdaki ayrımları gündelik hayata uygulamak için önerdiğimiz bir düşünme çalışmasıdır. İlk soru: Bugün benim sorumluluğumda olan somut iş nedir? Örneğin ‘Geleceğimi düzeltmeliyim’ yerine ‘Bugün başvuru dosyamdaki eksik belgeyi tamamlayacağım’ demek, eylemi belirginleştirir.

İkinci soru: Bilmediğim konuda kimden bilgi almalıyım? İstişare bazen sadece fikrimizi onaylayacak birini aramaya dönüşür. Oysa gerçekten danışmak, hatalı bir varsayımın düzeltilmesine açık olmayı gerektirir. Yardım istemek ile bütün sorumluluğu başkasına devretmek de aynı şey değildir.

Üçüncü soru: Hangi sonucu bütünüyle yönetemiyorum? Başkasının kararı, geçmişte olmuş bir olay veya geleceğin bütün şartları bizim elimizde değildir. Bu sınırı belirlemek, çabayı bırakma kararı değil, çabayı gerçek alanına yöneltme denemesidir. Sonuç geldiğinde ise hem eksiklerimizi değerlendirebilir hem de her olumsuzluğu kendi değersizliğimizin kanıtı saymaktan kaçınabiliriz.

15. Kısa cevaplarla sık sorulanlar

Plan yapmak tevekküle aykırı mı? Planı geleceğin mutlak garantisi saymakla, sorumluluğunu yerine getirmek için plan yapmak farklıdır. Âl-i İmrân 3/159 ve Yûsuf 12/67, düşünme ve tedbirle Allah’a güvenmenin beraber ele alınabildiğini gösterir. ^[2][3]

Dua etmek çalışmanın yerini tutar mı? Müslim 2664’te gayret ile Allah’tan yardım isteme birlikte yer alır. Rivayetin bu birlikteliği, dua ile çabayı birbirini gereksiz kılan iki seçenek gibi sunmayı desteklemez. ^[4]

Elimden geleni yapıp sonuç alamazsam ne olacak? Önce gerçekten değerlendirebileceğiniz bir eksik bulunup bulunmadığına bakabilirsiniz. Fakat bütün sonucu kendi kusurunuza veya imanınıza bağlamak zorunda değilsiniz. Çabanızın sınırlılığı, çabanızın değersizliği demek değildir.

Tevekkül yalnızca bütün yollar kapandıktan sonra mı başlar? Kuşeyrî’nin kalbin yönelişi ile dış hareketi ayıran açıklaması, tevekkülün işin içinde de bulunabileceğini gösterir. Hazırlık yaparken, karar verirken ve sonucu beklerken güvenin mahiyeti yeniden düşünülebilir. ^[8]

Bizce: Güven, sorumluluğun içinde görünmeli

Bizce tevekkülün bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz tarafı, insanı sorumluluk alırken ayakta tutmasıdır. Elimizden geleni yapmakla her şeyi kontrol etmek zorunda olmak arasındaki farkı öğrenmeliyiz. Emek veren insanı sonucu kötü oldu diye imanıyla yargılamak da ihmalini ‘takdir’ kelimesinin arkasına saklamak da bu farkı siler. Mîzan olarak daha dürüst bulduğumuz tutum şudur: Bilmediğini sor, yapabileceğin işi özenle yap, zarar verdiysen sorumluluğunu üstlen; bütün bunlardan sonra kendi çabanı mutlaklaştırmadan Allah’a dayan. Tevekkülün insanda hem gayret hem de başkasının acısına merhamet üretmesini değerli buluyoruz. Bu paragraf Mîzan’ın editör değerlendirmesidir; ayet, hadis veya bir sûfîden yapılmış alıntı değildir.

Kaynakça & ileri okuma

1. [1] Mustafa Çağrıcı ve Süleyman Uludağ, ‘Tevekkül’, TDV İslâm Ansiklopedisi (2012), genel açıklama ve tasavvuf bölümü. Erişim: 23.09.2026.
2. [2] Kur’an, Âl-i İmrân 3/159; Diyanet Kur’an Yolu, ilgili ayetin meali ve tefsiri. Ayet anlatımı metinde özetlenmiştir.
3. [3] Kur’an, Yûsuf 12/67; Diyanet Kur’an Yolu, ilgili ayetin meali ve tefsiri.
4. [4] Müslim, es-Sahîh, Kader, hadis 2664. Arapça metin karşılaştırması için dijital kayıt; Türkçe anlatım anlam özeti ve açıklamadır.
5. [5] Tirmizî, el-Câmi‘, Zühd, hadis 2344. Tirmizî’nin metin sonundaki hükmü: hasen sahih; dijital kayıttaki Dârüsselâm derecelendirmesi: hasen.
6. [6] Buhârî, es-Sahîh, Hac, hadis 1523; İbn Abbas’ın Bakara 2/197 ile ilişkilendirdiği azık rivayeti. Esas alınan metin Arapça kayıttır.
7. [7] Tirmizî, el-Câmi‘, Sıfatü’l-kıyâme, hadis 2517. Enes tariki hakkındaki tenkit, Tirmizî’nin garîb hükmü ve başka tarik notu aynı kayıtta bulunur; Dârüsselâm etiketi hasendir.
8. [8] Abdülkerîm el-Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, ‘Bâbü’t-tevekkül’. İslamweb Kütüphanesi’nde erişilen Arapça metin; bölüm başlığından kontrol edilmiştir, sayfa baskıya göre değişir.
9. [9] Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn, ‘Kitâbü’t-tevhîd ve’t-tevekkül’, tevekkül halinin açıklanması; Zebîdî, İthâfü’s-sâdeti’l-müttakīn içindeki metin ve şerh üzerinden kontrol. İslamweb Arapça neşri, cilt 9, ilgili bölüm.
10. [10] Gazâlî, İhyâ, ‘Kitâbü’t-tevhîd ve’t-tevekkül’, mütevekkillerin amelleri / faydanın elde edilmesi; Zebîdî’nin İthâf’ında aktarılan İhyâ metni üzerinden kontrol. Tohum ve ekmek örneklerinin geçtiği Arapça pasaj.
11. [11] Ali Bolat, ‘Şakīk-ı Belhî’, TDV İslâm Ansiklopedisi (2010). Tevekkül ve kazanç hakkındaki tarihî nakillerin ikincil kaynak özeti.
12. [12] Kur’an, Talâk 65/2-3; Diyanet Kur’an Yolu, sûrenin başındaki hükümler ve tevekkül açıklaması.
13. [13] Kur’an, Bakara 2/155-157; Diyanet Kur’an Yolu, meâl ve tefsir.
14. [14] Kur’an, Yûsuf 12/84-87; Diyanet Kur’an Yolu, Hz. Ya‘kūb’un üzüntüsü, ümidi ve arayışı üzerine açıklamalar.