Kimse görmezken: niyetin muhasebesi

Davranışın görünen ve görünmeyen yüzü

Aynı yardımı yapan iki insanın dışarıdan görünen davranışı benzer olabilir. Fakat kişinin kendi içinde taşıdığı beklenti aynı olmak zorunda değildir. Takdir edilme arzusu, alışkanlık, sorumluluk veya merhamet tek bir davranışta birbirine karışabilir. Niyet üzerine düşünmek bu karmaşıklığı fark etmeye yarar; başkalarının kalbini bildiğimizi ileri sürmeye değil.

Muhâsibî, erken dönem tasavvufunda insanın kendini hesaba çekmesi ve iç hayatını gözetmesiyle öne çıkar. Onun er-Riâye adlı eserinde niyet ve davranış ilişkisi geniş bir inceleme alanıdır. Bu yaklaşım, tasavvufu yalnız olağanüstü deneyimler üzerinden anlatmanın daraltıcı olduğunu hatırlatır.^[1]

Riya kavramının sınırı

Riya, dinî ve ahlâkî davranışlarda başkalarına görünme ve onların takdirini elde etme amacıyla ilişkilidir. Kavramın merkezinde yalnız davranışın görünür olması değil, yöneldiği amaç vardır. Bu yüzden her açık iyiliği riya diye etiketlemek de, her gizli davranışı kendiliğinden samimi saymak da aceleci bir değerlendirmedir.^[2]

Güncel bir örnek: paylaşmak mı, görünmek mi?

Bir öğrenci, okuduğu kitabı sosyal medyada paylaşıyor olsun. Bu paylaşım başkasına yararlı bir öneri de olabilir, kendi imajını kurmanın aracı da olabilir; iki amaç aynı anda da bulunabilir. Dışarıdan yalnız fotoğrafa bakarak kesin bir iç niyet hükmüne ulaşamayız. Kişinin kendisine yönelteceği soru daha verimlidir: Hiç beğeni gelmese bu kitabı yine okur muydum?

Bu soru bir suçlama yöntemi olarak kullanılmamalıdır. İnsan bazen takdir beklediğini fark edebilir; fark etmek davranışın değerini tartışmak için bir başlangıçtır. Daha faydalı bir sonraki adım, önerinin gerçekten okunabilir olmasıdır: Eserin konusunu doğru anlatmak, zor tarafını belirtmek ve bilmediği bölüm hakkında kesin konuşmamak.

Muhasebeyi kendini yıpratmaya çevirmemek

Buradaki okuma önerisi, günün her hareketini kuşkuyla sorgulayıp bitmeyen bir iç mahkeme kurmak değildir. Sınırlı ve somut sorular daha işlevlidir. Bugün verdiğim bir sözü tuttum mu? Birinin emeğini kendi başarım gibi sundum mu? Yanlışımı fark ettiğimde düzeltme imkânını kullandım mı? Bu sorular niyeti, somut sorumluluktan koparmamayı sağlar.

Ayrıca muhasebeyi başkalarına karşı bir üstünlük iddiasına dönüştürmemek gerekir. Kendi niyeti üzerine uzun konuşmak, başkasının uğradığı zararı gidermenin yerine geçmez. İç dünyaya yönelen dikkat ile dışarıya karşı yükümlülük birlikte düşünülmelidir. Bu bölüm, tarihî eserin doğrudan özeti değil, kavramdan hareketle geliştirilmiş bir okuma alıştırmasıdır.

Bir haftalık okuma notu

Bir davranışı seçin ve üç kısa not tutun: Ne yapmak istedim, fiilen ne yaptım, sonuç kime yaradı? Bir hafta sonra notları yeniden okuyun. Amaç kendinize değişmez bir kişilik etiketi yapıştırmak değil, amaç ile sonuç arasında gözden kaçırdığınız farkı bulmaktır.

Muhâsibî’yi okumaya devam ederken kavramların kendi tarihî dilini de koruyun. Muhasebe, ihlâs ve riya gibi terimleri tek bir modern psikoloji kelimesinin tam karşılığı saymayın. Benzer sorular kurulabilir; ancak dönemlerin insan anlayışları ve dinî çerçeveleri aynı değildir.

Kaynakça & ileri okuma

1. Zafer Erginli, “Muhâsibî”, TDV İslâm Ansiklopedisi
2. “Riya”, TDV İslâm Ansiklopedisi