Bir şeyin ne olduğunu bilmek: İbn Sînâ’da mâhiyet, varlık ve zorunluluk

Özet

Bir şeyin tanımını bilmek, onun gerçekten var olduğunu bilmek midir? İbn Sînâ’nın metafiziğine bu soru üzerinden yaklaşan inceleme, mâhiyet ve varlık ayrımını, mümkün ve zorunlu varlığı, açıklama ihtiyacını ve felsefî kanıtın sınırlarını ele alır. Tarihsel kavramlar ile bunları açıklamak için kurulmuş güncel örnekler ayrı tutulur.

1. ‘Nedir?’ sorusu ile ‘Var mıdır?’ sorusu

Bir kütüphanede henüz yapılmamış bir yapının çizimini gördüğümüzü düşünelim. Odaların yerini, kapıların ölçüsünü ve binanın hangi amaçla kullanılacağını anlayabiliriz. Buna rağmen o yapının gerçekten inşa edildiğini söylemiş olmayız. Bir şeyin nasıl bir şey olduğunu kavramak ile dış dünyada bulunduğunu göstermek arasındaki ayrım, varlık düşüncesine giriş için verimli bir başlangıçtır. Bu çizim örneği İbn Sînâ’dan aktarılmış değildir; soruyu anlaşılır kılmak için burada kurulmuştur.

Mâhiyet kavramı bir şeyin ne olduğunu, onu o şey yapan özü konu edinir. Tahsin Görgün’ün ansiklopedi maddesi, kavramın tanım ve varlık tartışmalarıyla ilişkisini açıklar; İslâm felsefesinde mâhiyet ile varlığın ayrıştırılmasının önemini gösterir. ^[1] Bu ayrım, dilde iki farklı kelime kullanmanın ötesindedir. Tanımdan varoluşa hangi şartlarla geçilebileceğini ve bir kavramın açıklayıcı gücünün nerede sınırlanacağını araştırmaya imkân verir.

2. Metafiziğin konusu neden yalnızca belirli bir varlık değildir?

İbn Sînâ’nın metafizik anlayışında araştırma, varlığı varlık olması bakımından ele alır. Bu çerçevede varlığın genel özellikleri ve ilkeleriyle birlikte Tanrı, akıl ve nefis gibi konular incelenir. Metafiziği yalnızca tabiattaki hareketin arkasında bir ilk hareket ettirici aramakla sınırlamayan bu yaklaşım, bilimlerin konu ve ilkeleriyle de ilişkilidir. ^[2]

Bunu kendi açıklama düzenimiz içinde şöyle açabiliriz: Bir disiplin belirli bir varlık alanını incelerken o alanın bulunduğunu kabul ederek çalışabilir. Fakat “Bir şeyin var olması ne demektir?” veya “Açıklama nerede tamamlanır?” gibi sorular, araştırmanın başlangıçta kullandığı bazı kabulleri yeniden gündeme getirir. Burada amaç bilimlerin yerine başka bir bilgi koymak değildir. Soruların kapsamlarını ayırmaktır. Ölçümle cevaplanabilecek bir soruya kavram çözümlemesi, kavram çözümlemesi gerektiren bir soruya da tek başına ölçüm sonucu vermek yeterli olmayabilir.

3. Mümkün olan, sadece gerçekleşmesi düşük ihtimalli olan değildir

Felsefî kullanımda mümkün, varlığı kendi bakımından zorunlu olmayanı ifade edebilir. Bu kullanım, gündelik dilde “belki olur” dediğimiz olasılık tahminine eşit değildir. Zorunluluk, imkân ve imkânsızlık arasındaki ayrım, bir şeyin varlığı veya yokluğunun düşünülmesinin hangi anlamı taşıdığını araştırır. ^[3]

Örneğin yarın yağmur yağması hakkında ihtimal vermek için hava şartlarına ilişkin bilgi kullanırız. Bir masanın kendi kavramı bakımından var olmak zorunda olmadığını söylemek ise farklı bir sorudur. Burada masaların kaç gün var kaldığını saymayız. Masa tanımının, belirli bir masanın varlığını kendiliğinden gerektirip gerektirmediğine bakarız. İki cümlede de “mümkün” kelimesi geçebilir, fakat düşünce işlemleri aynı değildir. Kelimeleri böyle ayırmak, klasik bir kavramı güncel bir alışkanlığın içine fark etmeden yerleştirmeyi önler.

4. Varlığın açıklaması ve zorunlu varlık

Vâcibü’l-vücûd, varlığı kendinden zorunlu olanı ifade eder. Vücûd sıfatını ele alan kelâm maddesi, Allah’ın varlığının kendinden, diğer varlıkların mevcudiyetinin ise kendileri dışından oluşunu açıklar. ^[4] Bu kavram çevresi, İbn Sînâ’nın metafizik düşüncesini okurken de temel bir karşılaştırma alanı sağlar; ancak farklı geleneklerin bütün ayrıntıları aynı kabul edilmemelidir.

Kendi çözümlememiz açısından önemli soru, açıklamanın kendisinin sürekli yeni bir açıklamaya muhtaç kalıp kalmadığıdır. Bir nesneyi başka bir nesneyle açıkladığımızda belirli bir ihtiyacı karşılamış olabiliriz; fakat açıklayıcı dizinin bütününe ilişkin soru açık kalabilir. Buradan zorunlu varlık sonucuna geçmek isteyen bir düşünce, bu geçişi ayrıca temellendirmelidir. “Bir açıklama istiyorum” demek ile “Bu açıklama zorunlu olarak şu niteliktedir” demek aynı şey değildir. İkinci iddia daha fazla gerekçe taşımayı gerektirir.

5. Kavramsal ayrım, nesneyi iki parçaya bölmek değildir

Bir şeyin mâhiyeti ile varlığını ayırdığımızda onun içinde yan yana duran iki fiziksel parça bulunduğunu söylemiş olmayız. Bir kitabın ne olduğunu açıklarken kullandığımız kavram ile o kitabın masamızda bulunması hakkındaki yargı farklı işlevler görür. Fakat bu, kitabı açınca bir tarafta mâhiyetini, diğer tarafta varlığını bulacağımız anlamına gelmez. Açıklayıcı ayrımların türünü doğru belirlemek, soyut düşüncede sık rastlanan bir karışıklığı önler.

Bu bölümdeki örneklerin hedefi, metafizik bir teorinin bütün ayrıntılarını kanıtlamak değildir. Fiziksel ayırma ile kavramsal ayırma arasında fark olduğunu göstermektir. Bir kavramı açıklarken kullandığımız nesne örneğini teorinin bütünü sanırsak, örneğin çalışmadığı her yerde teorinin çürüdüğünü düşünürüz. Oysa önce benzetmenin hangi ilişkiyi temsil ettiğini sınamak gerekir. Mâhiyet ve varlık ayrımını okurken de benzetmenin kapsamını sınırlamak, kavramın kendisini daha dikkatli araştırmaya yöneltir.

6. Bir itirazı ciddiye almak: Tanımdan gerçekliğe geçilebilir mi?

Burada değerlendirmek için kurduğumuz itiraz şudur: Zihinde zorunlu varlık kavramını oluşturmak, dış dünyada ona karşılık gelen bir varlığın bulunduğunu neden göstersin? Bir tanımı anlamak, tanımlanan şeyin gerçekliğini göstermeye yetmiyorsa zorunlu varlık söz konusu olduğunda hangi ek akıl yürütme devreye girmektedir? Bu soruyu sormak, bir görüşü peşinen reddetmek değil, ispat yükünün bulunduğu yeri belirlemektir.

Buna cevap arayan okuyucu, kavramın tarif edildiği satırlarla varlıktan hareketle delil kurulan satırları ayrı işaretlemelidir. Eğer metin zaten mevcut olanlardan başlayıp onların açıklama ihtiyacını inceliyorsa, yalnızca bir kelime tanımından hareket etmiyor olabilir. Yine de kullanılan bağımlılık ilkesinin ve sonuca geçişin savunulması gerekir. Felsefî bir metni iyi okumak, ona en kolay itirazı seçmek kadar en kolay savunmayı seçmekten de kaçınmaktır. Her iki yönde de metnin gerçek adımları izlenmelidir.

7. İbn Sînâ’yı sonraki tartışmaların içinden okumak

Bir düşünürün sonraki yüzyıllarda etkili olması, herkesin onu aynı şekilde benimsediği anlamına gelmez. İbn Sînâ üzerine çalışırken de bir kavramın farklı kelâm veya felsefe metinlerinde geçmesini doğrudan tam bir görüş birliği gibi değerlendirmemek gerekir. Aynı terim yeni bir sorun içinde yeniden kurulabilir. Bu bölümün önerisi, önce metnin kendi sorusunu belirlemek, sonra benzer kelimeleri kullanan diğer metinlerle karşılaştırmaktır.

İki paragrafı yan yana getirin: Birinde mümkün varlığın açıklaması, diğerinde âlemin başlangıcı tartışılsın. Kavramlar kesişse bile delilin hedefi aynı olmayabilir. Yazara ait cümleleri, sizin kurduğunuz ilişki cümlelerinden ayırın. Böylece karşılaştırma, isimlerin benzerliğine veya birkaç ortak kelimeye dayanmaz; öncül, amaç ve sonuç bakımından yapılır. Bu yöntem, İbn Sînâ’nın düşüncesini yalnızca tarihsel bir etiket olarak kullanmak yerine gerçekten anlamaya çalışmanın somut bir yoludur.

8. Okumanın sonunda hazırlanacak kavram haritası

Bir sayfanın ortasına “varlık” yazın. Bir yanına “ne olduğu”, diğer yanına “var olup olmadığı” sorusunu yerleştirin. Ardından zorunluluk, imkân ve açıklama kelimelerini ekleyin; her birinin arasına kurduğunuz ilişkinin gerekçesini bir cümleyle yazın. Boş bir ok çizmek yerine ilişkinin nasıl kurulduğunu söylemek önemlidir. Bir kavramı tanımlayabiliyor fakat diğerine geçişi açıklayamıyorsanız, yeniden okumanız gereken nokta orasıdır.

Bu çalışmanın kazancı, birkaç terimi ezberlemekten daha geniştir. Tanımladığımız şeylerle var olduğunu bildiğimiz şeyleri, örneklerle kanıtları, açıklama ihtiyacıyla bu ihtiyaca verilen cevabı ayırmayı öğreniriz. İbn Sînâ’ya açılan bu kapı, felsefenin temel bir dikkatini görünür kılar: Açık görünen bir cümlede hangi yargıların birbirine bağlandığını sabırla araştırmak. Metafizik okuma, gündelik dünyanın dışına kaçmak kadar, o dünya hakkında kullandığımız en temel kelimelere yeniden bakmaktır.

Kaynakça & ileri okuma

Kaynaklı kavram incelemesi; hakemli makale veya eş-Şifâ’nın doğrudan metin tahkiki değildir. İtirazlar, benzetmeler ve çalışma önerileri yazının özgün açıklama katmanıdır.

Bu alandaki yazılara dön