Acıyı yüceltmeden anlam aramak: Viktor Frankl’ı okumak

Özet

Anlam arayışı neden bir başarı sloganı değildir? Frankl’ın yaklaşımında sorumluluk, sınırlı özgürlük ve kaçınılabilir acıyı ortadan kaldırma yükümlülüğü.

Her şey yolundayken de sorulan soru

Anlam arayışı yalnızca büyük bir felaketin ardından başlamaz. İnsan gündelik hayatı sürerken de yaptıklarının neye karşılık geldiğini sorabilir. Bitirilen işler, kazanılan para veya alınan takdir bir süre sonra daha farklı bir soruyu görünür kılabilir: Bütün bunların benim için önemi ne?

Bu soru sorulunca herkese aynı reçeteyi vermek kolaydır. Bir amaç bul, güçlü ol, bakış açını değiştir denir. Oysa kişi bazen zaten bir amaç için çok çabalamış, fakat koşulları değişmiştir. Anlamı konuşmanın ilk sorumluluğu, insanın yaşadığı güçlüğü bir irade eksikliği gibi sunmamaktır.

Frankl’ın yaklaşımındaki merkez

Viktor Frankl’ın geliştirdiği logoterapi, anlam arayışını insanın temel yönelimlerinden biri olarak merkeze alır. Viktor Frankl Enstitüsü’nün açıklamasında irade özgürlüğü, anlam istemi ve hayatın anlamı bu yaklaşımın başlıca kavramlarıdır. Özgürlük burada koşulları bütünüyle ortadan kaldırma gücü değil, mevcut imkânlar içinde bir tutum ve sorumluluk alanıdır.

Aynı açıklama, kişiye terapistin hazır bir hayat anlamı dayatmaması gerektiğini vurgular. Dolayısıyla anlam merkezli yaklaşımı başkasına nasıl yaşaması gerektiğini buyurma yetkisi gibi okumamak gerekir. Burada bir kuram tanıtılmaktadır; bu tanıtım herhangi bir kişide belirli bir sonucun garanti edileceği anlamına gelmez.^[1]

Anlam ile sürekli mutlu olmayı ayırmak

Bir yakınını hastanede ziyaret eden kişiyi düşünelim. Yorulabilir, üzülebilir ve ne söyleyeceğini bilemeyebilir. Buna rağmen ziyaretin kendisi onun için önemlidir. Bu kurmaca örnekte bir davranışın anlamlı bulunmasıyla sürekli hoş duygu üretmesi aynı şey değildir.

Tersi de mümkündür: Hoş bir akşam geçirmek, insanın hayatının bütün yönleriyle ilgili sorularını çözmeyebilir. Bu ayrım ne mutluluğu küçümser ne de üzüntüyü üstünlük işareti sayar. Yalnızca iyi hissetmek ile değerli bulduğumuz bir şeye bağlı olmak arasındaki farkı görünür kılar. Okurken bu iki soruyu ayrı sormak, hayatın karmaşıklığını tek bir duyguya indirmemeye yardımcı olur.

Kaçınılabilir acının anlamı onu azaltmaktır

Frankl geleneği içindeki kaçınılmaz acı tartışmasında belirleyici kayıt, acının gerçekten kaçınılmaz olmasıdır. Viktor Frankl Enstitüsü dergisindeki ilgili metin, ortadan kaldırılabilecek acıyı çekmeye devam etmeyi anlamın şartı olarak sunmaz. Acıya karşı tutum sorusu, onu azaltma veya giderme imkânını yok saymak için kullanılamaz.

Bu kayıt gündelik dilde çok çabuk kaybolur. Birine yaşadıklarının mutlaka onu geliştireceğini söylemek, dinlediğimiz kişi adına bir sonuç ilan etmektir. Özellikle haksızlığa uğrayan birine yalnızca anlam bulmasını söylemek, değişmesi gereken koşulları görünmez kılabilir. Bir tecrübeden anlam çıkarmak mümkün olabilir; bundan acının gerekli veya haklı olduğu sonucu çıkmaz.^[2]

Din ile anlam birbirinin yerine geçmez

Frankl’ın kişiye ilişkin tezlerinde anlam ve aşkınlık ilişkisi önemli bir yer tutar. Ancak bu kavramları belirli bir dinin bütün öğretilerinin psikolojik ispatı gibi okumak doğru değildir. Anlama yönelen bir yaklaşım ile teolojik bir açıklama farklı sorulara cevap verebilir.

Mîzan okuru anlam arayışını kulluk, sorumluluk, sabır ve umut gibi kavramlarla birlikte düşünebilir. Buradaki bağ bir özdeşlik değil, karşılaştırma imkânıdır. Bir kavramı dinî kaynaklardan öğrenmekle onun insanın gündelik tecrübesinde nasıl karşılık bulduğunu araştırmak yan yana yürüyebilir. Birini ötekinin yerine geçirmek zorunda değiliz.^[3]

Başkası adına anlam belirlemenin sınırı

Bir arkadaşınız işini kaybettiğinde bu senin için kesinlikle hayırlı oldu demek, onun yaşadığı belirsizliği dinlemekten farklıdır. Kişi daha sonra kendi hayatında böyle bir yorum yapabilir. Ancak bu yorumun zamanı, dili ve ağırlığı ona aittir. Dışarıdan getirilen olumlu bir cümle, içeride yaşanan kaybı otomatik olarak hafifletmez.

Bu yüzden anlam üzerine konuşmayı bir sonuç dayatması yerine bir dikkat biçimi olarak düşünebiliriz. Şu anda ne kayboldu? Neler hâlâ önemli? Hangi sorumluluklar paylaşılabilir? Hangi güçlüklerin çözümü bir kişinin omuzlarına bırakılamaz? Bunlar klinik müdahale adımları değil, bir okurun düşünceyi gündelik dile taşırken gözetebileceği etik sorulardır.

Slogandan daha zor bir okuma

Frankl’ı yalnızca koşullar ne olursa olsun mutlu olabilirsin cümlesine indirgersek, hem özgürlük hem sorumluluk hakkındaki tartışmayı daraltmış oluruz. İnsan koşulların tamamen dışında değildir. Yoksulluk, hastalık, baskı ve kayıp yalnızca düşünce biçimini değiştirerek yok edilebilen şeyler değildir.

Bu okumanın sonunda kendimize verebileceğimiz en dürüst görev, acıyı övmek değil, anlam sorusunu ciddiye almaktır. Neyi değiştirebiliriz, neyi birlikte taşıyabiliriz, neyi henüz anlamlandıramıyoruz? Cevabın hemen hazır olmaması da insanın hikâyesinin bir parçasıdır. Psikolojik güçlük yaşayan birini daha anlamlı düşünmeye zorlamak, gerekli profesyonel desteğin yerine geçmez.

Kaynakça & ileri okuma

Kaynak bağlantılı bir okuma ve değerlendirme yazısıdır; hakemli araştırma makalesi değildir. Açıklayıcı örnekler kurmacadır, alıntı değildir. Kuramsal görüşler ve araştırma bulguları ayrı belirtilmiştir. Genel bilgilendirme içindir; tanı veya tedavi önerisi sunmaz.

Bu alandaki yazılara dön