Bir araştırma neyi kanıtlar? Din psikolojisinde dikkatli okuma

Başlık her zaman araştırmanın kendisi değildir

İnanç mutluluk getiriyor. Sorgulamak insanı değiştiriyor. Dua zihni etkiliyor. Bu başlıklar merak uyandırır; fakat araştırmanın gerçekten ne yaptığını henüz söylemez. Hangi insanlar, hangi ölçüm, hangi karşılaştırma ve ne kadar büyük bir fark söz konusu? Bunları bilmeden varılan sonuç, bilimsel görünümlü bir genelleme olabilir.

Mîzan’da kaynak vermek yalnızca yazının sonuna bağlantı koymak anlamına gelmemeli. Okurun o bağlantıdaki iddiayla metindeki iddiayı karşılaştırabilmesi gerekir. Bu yazı, araştırmayı bir otorite cümlesi gibi tekrarlamak yerine nasıl okunabileceğine dair bir başlangıç rehberidir.

İlk soru: Hangi kavram ölçülmüş?

Michael F. Steger ve arkadaşlarının 2006 tarihli Meaning in Life Questionnaire çalışması, hayatta anlamın varlığı ile anlam arayışını ayrı boyutlar olarak ele alır. Araştırmanın açık özetinde, on maddelik bu aracın üç çalışma üzerinden değerlendirildiği belirtilir. Tek bir anlam sözcüğünün araştırmada birden fazla soruya ayrılması, ölçümün neden önemli olduğunu gösterir.

Kişinin hayatında anlam bulunduğunu düşünmesiyle yeni anlamlar araması aynı şey değildir. Birini ölçüp öteki hakkında hüküm vermek, kavramları yer değiştirmek olur. Bu çalışma burada bir ölçek örneği olarak tanıtılıyor; okura kendi kendine puan vermesi veya kendisine tanı koyması önerilmiyor.^[1]

İkinci soru: Kimler katılmış?

Bir üniversitenin gönüllü öğrencileriyle yapılan araştırmanın katılımcıları, bir ülkenin bütün nüfusunun küçük bir kopyası olmak zorunda değildir. Gönüllü olmak, belirli bir yaş aralığında bulunmak ve belli bir eğitim ortamında yaşamak sonuçların kapsamını etkileyebilir. Örneklemin büyük olması bu soruyu tek başına ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle katılımcı sayısı kadar nasıl seçildiklerini de sormak gerekir. Bir gelenek veya ülke içinde hazırlanmış soruların başka bir dilde aynı anlama gelip gelmediği ayrıca değerlendirilmelidir. Tercüme edilmiş olmak ile kültürel bakımdan uygun ölçüm yapmak aynı işlem değildir. Özellikle dinî kavramlar söz konusu olduğunda kelimenin gündelik ve teknik kullanımı arasındaki fark önem kazanır.

Üçüncü soru: Birliktelik mi, etki mi?

İki şeyin aynı insanlarda birlikte görülmesi, birinin diğerini oluşturduğunu kendiliğinden göstermez. Okuma kulübüne katılanların daha çok kitap okuduğunu bulduğumuzu düşünelim. Kulüp okumayı artırmış olabilir. Daha çok okuyanlar kulübe katılmış olabilir. İki durumu da etkileyen başka koşullar bulunabilir. Bu kurmaca örnek, yön sorununu açıklaştırır.

Din psikolojisindeki ilişkileri okurken de benzer dikkat gerekir. İlişki bildiren bir araştırmayı şu davranışı yaparsan kesinlikle şu sonuç olur diye aktarmak, veriden kişisel reçeteye sıçramaktır. Araştırma tasarımının hangi alternatif açıklamaları ele alabildiği ve hangilerini açık bıraktığı incelenmelidir.

Dördüncü soru: Sonuç ne kadar büyük ve belirsiz?

İstatistiksel olarak anlamlı bir fark, gündelik hayatta mutlaka büyük bir değişiklik demek değildir. Büyük örneklemlerde küçük farklar da saptanabilir. Farkın büyüklüğü, belirsizlik aralığı ve sonuçların başka araştırmalarda tekrarlanıp tekrarlanmadığı önem taşır.

Tersi yönde, bir çalışmada açık bir fark bulunmaması her koşulda hiçbir ilişki bulunmadığını kesin olarak göstermez. Ölçümün duyarlılığı, katılımcı sayısı ve araştırılan bağlam gibi ayrıntılar değerlendirilir. Okurun bütün istatistik tekniklerini bilmesi gerekmez; sonuç kısmındaki temkinli bir cümlenin haberde kesin hükme dönüşüp dönüşmediğini fark etmesi bile değerlidir.

Beşinci soru: Hangi tür yayın okunuyor?

Din ve Maneviyat Psikolojisi Topluluğu’nun dergi açıklaması, deneysel ve ilişkisel çalışmaların yanında nitel analizler ve eleştirel literatür değerlendirmelerine de yer verildiğini belirtir. Bu çeşitlilik, bütün akademik yayınların aynı soruya aynı yöntemle cevap vermediğini gösterir.

Bir görüşme çalışmasında amaç katılımcıların yaşantılarını derinlemesine anlamak olabilir. Bir kuram yazısı kavramları yeniden tartışabilir. Bir derleme birçok çalışmayı bir araya getirebilir. Bunlardan birini diğerinin yapmadığı işi yapmadığı için değersiz saymak yerine, baştaki araştırma sorusuyla yöntem arasında uyum bulunup bulunmadığına bakmalıyız.^[2]

Alıntıdan önce durmak

Bir bulguyu paylaşmadan önce kısa bir kontrol yapılabilir: Yazarların cümlesindeki olabilir sözcüğünü kesinlikle diye mi değiştirdim? Belirli bir örneklemi bütün insanlar diye mi sundum? Makalenin tamamını okumadığım hâlde yalnızca özetinden çıkamayacak ayrıntılar mı ekledim? Kaynağa verdiğim bağlantı okurun gerçekten kontrol edebileceği bir yere mi gidiyor?

Bunlar yazarı küçük düşürmek için değil, bilginin aktarılırken büyütülmesini engellemek için sorulur. Sağlam bir metin, belirsizliği saklayan değil onun nerede bulunduğunu gösteren metindir. Kaynakça, bu sorumluluğun son süsü değil, okura hesap verebilmenin başlangıcıdır.

Kaynakça & ileri okuma

1. Michael F. Steger ve diğerleri, “The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the Presence of and Search for Meaning in Life”, Journal of Counseling Psychology 53/1 (2006), 80–93. DOI: 10.1037/0022-0167.53.1.80. University of Minnesota araştırma kaydı ve özeti.
2. Society for the Psychology of Religion and Spirituality, “Journal”. Dergideki araştırma türlerinin açıklaması.